रसुवा बाढीको बबण्डर

सन २०२६ को भोटेकोशी–त्रिशूली बाढी नेपालमा आएको असाधारण र विनाशकारी हिमनदीजन्य बाढीमध्ये एक हो। पछिल्लो उपलब्ध विवरणअनुसार यो सामान्य मनसुनको बाढी नभई नेपाल–चीन सीमाक्षेत्रमा सुरु भएको हिमनदी र पहिरोसम्बन्धी शृङ्खलाबद्ध घटनाबाट आएको देखिन्छ।

२०२६ अगस्ट २६ अर्थात २०८३ साल भदौ १० गते बिहान तिब्बततर्फको माथिल्लो ल्हेन्दे खोला क्षेत्रमा ठूलो हिम–चट्टान र पहिरो खसेर नदी थुनिएको र त्यसपछि बनेको पानी तथा गेग्रानको ठूलो बहाव अचानक तलतिर आएको प्रारम्भिक अध्ययनले देखाएको छ। त्यो बहाव नेपाल प्रवेश गरेपछि भोटेकोशी हुँदै त्रिशूली र त्यसपछि नारायणी नदी प्रणालीमा फैलियो।

यसलाई अझ भयावह बनाउने कुरा के थियो भने पानीसँगै बरफ, ठूलो चट्टान, माटो र गेग्रान पनि तीव्र गतिमा बगेका थिए। गल्छी क्षेत्रमा त्रिशूलीको जलस्तर करिब ३० मिनेटमै ९ मिटरजति बढेको प्रारम्भिक तथ्याङ्क छ।

सबैभन्दा बढी प्रभावित क्षेत्रहरूमा

रसुवा — भोटेकोशी करिडोर, टिमुरे, स्याफ्रुबेँसी तथा आसपासका क्षेत्र
नुवाकोट — त्रिशूली नदी किनार तथा बेत्रावतीलगायतका क्षेत्र
धादिङ
गोरखा
चितवन
त्यसपछि त्रिशूली–नारायणी नदीको तल्लो तटीय क्षेत्रसमेत प्रभावित भएको छ।

सडक, पुल, घर, बजार, विद्युत् आयोजना र अन्य पूर्वाधारमा ठूलो क्षति भएको छ। केही ठाउँमा बस्ती नै बाढी र गेग्रानले पुरिएका छन्। रसुवागढी जलविद्युत् आयोजनामा समेत ठूलो असर परेको छ र उद्धार कार्य निकै कठिन बनेको छ।

भोटेकोशी नदीमा आएको विनाशकारी बाढीपछि बुधबार साँझसम्म ११ हजार ९९३ जनाको उद्धार गरिएको छ । यस्तै, ४ हजार २१६ जना अझै सम्पर्कविहीन छन् ।

बाढीपछि राहत तथा उद्धार कार्यसँगै सम्पर्कविहीनको खोजीलाई प्राथमिकताका साथ अघि बढाइएको राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले जनाएको छ ।

प्राधिकरणका प्रवक्ता शान्ति महतका अनुसार विनाशकारी बाढीपछि प्रभावित क्षेत्रमा नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र सशस्त्र प्रहरी बल नेपालका गरी २१ हजार ३१४ सुरक्षाकर्मी परिचालन गरिएको छ ।

प्राधिकरणका अनुसार नेपाल प्रहरीका ७ हजार ९१२, नेपाली सेनाका ९ हजार १९९ र सशस्त्र प्रहरी बल नेपालका ४ हजार २०३ सुरक्षाकर्मी खोज तथा उद्धारमा खटिएका छन् ।

सुरक्षाकर्मीले नदी किनार, बाढी प्रभावित बस्ती, सडक तथा पहिरो प्रभावित क्षेत्रमा खोजी गरिरहेका छन् । बाढीका कारण कतिपय स्थानमा सडक तथा भौतिक संरचना क्षतिग्रस्त भएकाले उद्धार तथा खोजी चुनौतीपूर्ण रहेको प्राधिकरणले जनाएको छ । बाढीमा परी हालसम्म मृत्यु हुनेको सङ्ख्या १ हजार २०४ पुगेको छ ।

हालसम्म रसुवामा ११५, नुवाकोटमा १५५, धादिङमा ६०, गोरखामा ६९, नवलपरासी पूर्वमा २१७, नवलपरासी पश्चिममा २०२, तनहुँमा ३८ र चितवनमा ३४८ जनाको शव फेला परेको प्राधिकरणका प्रवक्ता महतले जानकारी दिनुभयो ।

विपद्को समयमा नेपाली सेनाले हवाई उद्धारलाई उच्च प्राथमिकताका साथ सञ्चालन गरिरहेको छ । सेनाले हालसम्म ४ हजार ९१ नेपाली र २७३ विदेशी नागरिकको हवाई उद्धार गरेको छ ।

खोज तथा उद्धारका क्रममा नेपाली सेनाले हालसम्म ६९० पटक हवाई उडान गरेको छ । बुधबार मात्रै सेनाले ८० वटा हवाई उडान गरेको प्राधिकरणले जनाएको छ ।

निजी क्षेत्रबाट पनि हालसम्म २९ वटा हवाई उडानमार्फत उद्धार तथा राहत कार्यमा सहयोग गरेको छ । दुर्गम तथा सडक सम्पर्कविच्छेद भएका स्थानमा हवाई माध्यमबाट उद्धार तथा राहत सामग्री पु¥याउने काम भइरहेको छ ।

प्राधिकरणका अनुसार बाढीपछि नेपाली सेनाका ४५, नेपाल प्रहरीका २५ र सशस्त्र प्रहरी बल नेपालका १३ जना सम्पर्कविहीन छन् । त्यस्तै, भन्सार कार्यालयका १४, अध्यागमन कार्यालयका ३ तथा रसुवाबाट करिब ८६५ जना सम्पर्कविहीन रहेको विवरणमा उल्लेख छ ।

नुवाकोटबाट १ हजार ५५८, विदेशी नागरिक ५८३ तथा पर्यटकसँग गएका नेपाली १६४ जना पनि सम्पर्कविहीन रहेको प्राधिकरणले जनाएको छ ।

जलविद्युत् आयोजनामा कार्यरत करिब ९००, लाङटाङ राष्ट्रिय निकुञ्जका ३, क्वारेन्टिइन कार्यालयका ३, जनप्रतिनिधि ७, स्थानीय तह वा मातहतका कर्मचारी ३२ तथा निजी विद्यालयका १ जना सम्पर्कविहीन रहेको प्राधिकरणको विवरणमा उल्लेख छ ।

बाढीबाट प्रभावित नागरिकका लागि सरकारले राहत तथा उद्धारलाई निरन्तरता दिएको छ । प्रभावित क्षेत्रमा खाद्यान्न, गैरखाद्य सामग्री, औषधी तथा स्वास्थ्य सामग्री पठाउने कार्य जारी छ ।

बाढीका कारण ठुलो मानवीय क्षति हुनाका साथै हजारौँ नागरिक अझै सम्पर्कविहीन रहेकाले खोज तथा उद्धार कार्यलाई प्रभावकारी बनाइएको छ । प्रभावित क्षेत्रमा राहत, स्वास्थ्य सेवा तथा अत्यावश्यक सामग्रीको पहुँच विस्तार कार्यलाई प्राथमिकतामा राखिएको छ ।

बाढीले एकैपटक ठुलो मानवीय तथा भौतिक क्षति गरेपछि राज्यका सुरक्षा निकाय, स्थानीय तह तथा विभिन्न निकाय निरन्तर उद्धार र राहतमा सक्रिय छन् । सम्पर्कविहीनको सङ्ख्या ठुलो रहेकाले खोजी कार्यलाई अझै तीव्र पारिएको प्राधिकरणले जनाएको छ ।

यो बाढी किन यति शक्तिशाली भयो?

मुख्य कारणलाई सरल भाषामा यसरी बुझ्न सकिन्छः

हिमनदी र हिम–चट्टान अस्थिरता → ठूलो पहिरो → नदी थुनिनु र ताल बन्नु → अचानक पानी र गेग्रान फुटेर बग्नु → भोटेकोशी → त्रिशूली → नारायणी

यसमा सामान्य बाढीभन्दा फरक रूपमा पानीसँगै अत्यधिक मात्रामा चट्टान, माटो, बरफ र गेग्रान आएको थियो। त्यसैले नदीको बहावले पानीमात्र गर्ने क्षतिभन्दा धेरै ठूलो क्षति भयो।

वैज्ञानिकहरूले हिमालयमा बढ्दो तापक्रमले हिमनदी पग्लिने, उभचmबाचयकत कमजोर हुने तथा हिम–चट्टान अस्थिरता बढ्ने जोखिमसँग पनि यस्तो घटनाको सम्बन्ध हुन सक्ने बताएका छन्। तर यो एउटा घटनालाई मात्र जलवायु परिवर्तनले गराएको भनेर ठोकुवा गर्न थप वैज्ञानिक अध्ययन आवश्यक छ।

बाढी सकिएपछि पनि खतरा पूर्ण रूपमा सकिएको छैन। कतिपय ठाउँमा नदी थुनिएर बनेका ताल र गेग्रानका कारण फेरि अचानक बाढी आउन सक्ने जोखिम रहेको भन्दै चेतावनी जारी गरिएको छ। साथै सडक र पुलहरू बगेकाले उद्धार टोलीलाई दुर्गम क्षेत्रमा पुग्न कठिन भइरहेको छ।

सरकारले अब सीमाक्षेत्रमा पूर्वसूचना प्रणाली पुनर्निर्माण गर्ने तयारीसमेत गरेको छ, जसमा भूकम्पीय सेन्सर, क्यामेरा र मोबाइल नेटवर्क नचल्दा पनि काम गर्ने स्याटेलाइट सञ्चार प्रणाली राख्ने योजना छ।

यो केवल “भोटेकोशीमा ठूलो पानी आएको” घटना होइन, हिमनदी र पहिरोबाट सुरु भएर भोटेकोशी–त्रिशूली–नारायणी नदी प्रणाली हुँदै तलसम्म फैलिएको बहु–चरणीय विपद् हो, जसले रसुवा र नुवाकोटलाई विशेष रूपमा प्रभावित पार्दै ठूलो मानवीय तथा भौतिक क्षति गराएको छ।